Kennisbank
Re-integratiecentra (RIC)
In een re-integratiecentrum werkt u aan uw terugkeer in de samenleving. Lees over ondersteuning, toegang, uw persoonlijke plan en klagen.
Een re-integratiecentrum (RIC) is een ruimte in de gevangenis waar u uw terugkeer in de samenleving kunt voorbereiden. U regelt daar zoveel mogelijk zelf, met ondersteuning van medewerkers en vrijwilligers. Ook na uw vrijlating kunt u hulp krijgen via een Buiten-RIC.
Gevangeniswezen: voorbereiding op uw terugkeer
Re-integratie betekent dat u werkt aan uw terugkeer in de maatschappij. Daarbij gaat het om praktische zaken, zoals woonruimte en inkomen, maar ook om motivatie en steun van mensen om u heen. Het doel is mede te voorkomen dat u opnieuw een strafbaar feit pleegt. Dat wordt ook wel het voorkomen van recidive genoemd.
De wettelijke basis staat in artikel 2 van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw). Een vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel moet zoveel mogelijk worden uitgevoerd op een manier die uw terugkeer in de samenleving voorbereidt.
In het RIC zijn behalve medewerkers van DJI ook regelmatig gemeentemedewerkers en vrijwilligers aanwezig. Daarnaast kunt u voor ondersteuning terecht bij uw casemanager, onderwijsmedewerkers en psychologen. Samenwerking tussen DJI, gemeenten en de reclassering is nodig om de begeleiding tijdens en na detentie op elkaar te laten aansluiten.
De vijf basisvoorwaarden
In het RIC kunt u werken aan vijf onderwerpen die centraal staan bij re-integratie. Medewerkers en vrijwilligers kunnen u helpen om daarin stappen te zetten.
Een geldig identiteitsbewijs
Een geldig identiteitsbewijs is nodig om zaken met overheidsinstanties en andere organisaties te regelen. U kunt tijdens uw detentie een identiteitsbewijs aanvragen.
Onderdak
Tijdens uw verblijf kunt u zoeken naar woonruimte voor na uw vrijlating. Heeft u al een woning, dan kunt u zich inzetten om die te behouden. De voorbereiding op huisvesting hoeft dus niet te wachten tot u buiten staat.
Werk en inkomen
Werk en inkomen helpen om na detentie een bestaan zonder nieuwe strafbare feiten op te bouwen. In het RIC kunt u bijvoorbeeld aan sollicitaties werken en contact leggen met de gemeente.
Schulden aanpakken
Schulden en moeite met geldzaken komen veel voor onder gedetineerden. Tijdens detentie kunt u al beginnen met het aanpakken van schulden. Ook bestaande schuldhulpverlening is van belang bij de afstemming van uw begeleiding.
Zorg
Waar mogelijk worden zorgtrajecten die al lopen voortgezet. Daarnaast wordt gekeken naar de verplichte zorgverzekering. De ondersteuning is dus niet alleen gericht op nieuwe hulp na vrijlating, maar ook op het behouden van bestaande zorg.
Naast deze vijf onderwerpen besteedt DJI aandacht aan gedragsverandering en een positief sociaal netwerk. Mensen die u op een goede manier ondersteunen, kunnen helpen voorkomen dat u opnieuw strafbare feiten pleegt.
Uw persoonlijke detentie- en re-integratieplan
Informatie verzamelen bij binnenkomst
Bij aankomst in de inrichting wordt informatie verzameld over uw situatie. Dat gebeurt via de procedure Inkomsten, Screening en Selectie, afgekort ISS. Daarbij wordt bijvoorbeeld gekeken naar uw thuissituatie, eerder werk en eventuele schulden.
Het streven is om deze procedure binnen tien werkdagen na binnenkomst te starten. Dat is een streeftermijn voor de start, niet een termijn waarbinnen alle ondersteuning geregeld moet zijn.
Het D&R-plan en het overleg daarover
De verzamelde gegevens worden verwerkt in uw Detentie- en Re-integratieplan, meestal D&R-plan genoemd. Dit persoonlijke plan beschrijft op welke gebieden u ondersteuning nodig heeft. U vult ook zelf een deel in.
Medewerkers van verschillende afdelingen bespreken het plan in een multidisciplinair overleg (MDO). Dat is een overleg tussen verschillende betrokken deskundigen. Het vindt wekelijks of tweewekelijks plaats. Daar wordt besloten welke activiteiten u mag en moet volgen. Tegen het einde van uw detentie wordt ook besproken of u bijvoorbeeld voor verlof of vervroegde vrijlating in aanmerking komt.
Een deel van het plan wordt via het Digitaal Platform Aansluiting Nazorg (DPAN) gedeeld met gemeenten. Zij kunnen die informatie gebruiken voor de begeleiding na uw detentie.
Aansluiten bij uw leven vóór en na detentie
De begeleiding richt zich niet alleen op de periode in de gevangenis. Er wordt zoveel mogelijk aangesloten bij zorg, opleidingen en schuldhulpverlening die al liepen. Samen met u wordt bekeken:
- welke ondersteuning nodig is voor een terugkeer zonder nieuwe strafbare feiten en voor de veiligheid van de samenleving;
- welke begeleiding kan doorgaan of beginnen, en wie die verzorgt;
- hoe uw motivatie om daaraan mee te doen kan worden versterkt.
Toegang tot het RIC
Het RIC staat open voor alle gedetineerden. Het maakt voor de toegang niet uit of u in het basisprogramma of het plusprogramma zit. Wel mag worden verlangd dat u een concrete hulpvraag heeft: iets bepaalds waarvoor u het RIC nodig heeft.
Ook bij een levenslange straf
De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) oordeelde dat een levenslange straf op zichzelf geen reden is om toegang te weigeren. In diezelfde zaak vond de RSJ de eis van een concrete hulpvraag wel redelijk. Omdat zo’n hulpvraag niet was gebleken, werd het beroep ongegrond verklaard: de gedetineerde kreeg geen gelijk (15 mei 2015, 14/3891/GA).
Tijdelijke uitsluiting wegens ordeproblemen
Toegang is niet zonder voorwaarden. De directeur kan deelname aan RIC-activiteiten tijdelijk uitsluiten als de orde en veiligheid dat vereisen.
In een uitspraak van 13 juli 2016 bleef een uitsluiting van veertien dagen in stand. Er waren meerdere incidenten met RIC-medewerksters, die het gedrag van de gedetineerde als intimiderend en verstorend ervoeren. Niet stond onomstotelijk vast dat hij bij het laatste incident een toiletdeur had dichtgeduwd. Toch kon de maatregel blijven gelden vanwege de ordeverstoring. Daarbij woog mee dat het ging om een ordemaatregel en niet om een disciplinaire straf (KC 2016/051). Een ordemaatregel dient de orde en veiligheid; een disciplinaire straf is een bestraffing.
Werken aan re-integratie is ook een voorwaarde voor promotie naar het plusprogramma. Daar zijn onder meer meer vrijheden en wekelijks vijf extra uren aan activiteiten aan verbonden. Toegang tot het RIC zelf is echter niet afhankelijk van die promotie.
Computers, scholing en voorlichting
In het RIC kunt u onder andere:
- een cv, sollicitatiebrief of portfolio maken;
- een beroepskeuze- of competentietest doen;
- digitale formulieren invullen;
- contact opnemen met de gemeente;
- sollicitatie- en intakegesprekken voeren.
De inrichting en samenwerkingspartners, zoals gemeenten, kunnen er ook themabijeenkomsten organiseren om rechtstreeks informatie te geven aan gedetineerden.
Beperkt internetgebruik
De computers geven normaal gesproken alleen toegang tot vooraf geselecteerde websites die nodig zijn voor re-integratie. Deze toegestane websites staan op een zogenoemde whitelist.
In beginsel zijn daarnaast twee computers met een reguliere internetverbinding beschikbaar, omdat soms een andere website nodig is. Voordat u die gebruikt, moet u een contract ondertekenen. Daarin spreekt u af alleen de vooraf afgesproken websites te bezoeken en geen misbruik te maken van de toegang. Begeleiders controleren of u zich daaraan houdt.
Een opleiding is niet altijd mogelijk
Op 31 maart 2022 behandelde een beklagcommissie een klacht over onderwijs aan de Open Universiteit. De gedetineerde meende dat deelname was toegezegd; de directie betwistte dat. Er waren meerdere gesprekken gevoerd met het RIC, het afdelingshoofd en de afdeling veiligheid om digitaal onderwijs te onderzoeken.
De commissie benadrukte het belang van ontwikkeling tijdens detentie, maar vond dat de directie haar zorgplicht niet had geschonden. De klacht werd ongegrond verklaard (KC2022/011).
Niet ieder telefoongesprek is een re-integratieactiviteit
De RSJ oordeelde op 28 december 2016 dat bellen met de huisarts of het Star in die zaak niet als re-integratieactiviteit hoefde te worden beschouwd. De gedetineerde kon nog wel gebruikmaken van de gewone belmomenten. De beslissing bleef daarom in stand (16/2810/GA).
Re-integratie en het dagprogramma
Over zogenoemde TRA-uren in het dagprogramma bestaan verschillende uitspraken. Daarbij zijn de invulling van die uren en de omstandigheden van het geval van belang.
Geen bezoek tijdens TRA-uren
Op 29 januari 2013 oordeelde de RSJ dat TRA-uren bestemd waren voor individuele bezoeken van functionarissen, niet voor activiteiten of recreatie. Als de gedetineerde geen bezoek ontving, was insluiting tijdens die uren niet in strijd met de wet (12/3242/GA).
Een aangekondigde activiteit wordt niet aangeboden
In een andere zaak wilde een gedetineerde op vrijdag van 12.45 tot 14.00 uur deelnemen aan ‘Tra volgens deelnamelijst’. Alleen een gebedsgroep met de imam van 13.00 tot 14.00 uur bleek beschikbaar; verder waren er geen activiteiten.
De beklagrechter vond dat de gedetineerde mocht vertrouwen op de recreatie-uren in het dagprogramma, ook als die boven het wettelijke minimum uitkwamen. De klacht was gegrond. Er volgde geen financiële vergoeding, omdat niet was gebleken dat het totale aanbod onder zijn wettelijke aanspraken lag. De directeur moest binnen twee weken na bekendwording van de uitspraak opnieuw beslissen over zijn dagprogramma (20 mei 2016, KC 2016/052).
Zelf niet deelnemen bij een ISD-maatregel
Een gedetineerde met een maatregel voor stelselmatige daders (ISD) wilde computerlessen volgen tijdens de ochtenduren waarin arbeid/TRA stond gepland. Hij werkte niet mee aan resocialisatieactiviteiten en had een dagprogramma dat overeenkwam met het basisprogramma.
De beklagrechter verwees naar artikel 21 Pbw, over gemeenschappelijke deelname aan activiteiten. Omdat de gedetineerde zelf niet deelnam aan de TRA-activiteiten, werd zijn insluiting tijdens die momenten niet onredelijk gevonden (22 juni 2015, KC 2015/028).
Klagen over onvoldoende re-integratie
Als u gemotiveerd bent maar uw re-integratie niet van de grond komt, kan beklag mogelijk zijn. Beklag is de procedure waarmee u een klacht over een beslissing laat beoordelen.
Artikel 60 Pbw biedt de mogelijkheid te klagen over een beslissing die door of namens de directeur over u is genomen. Ook zonder uitdrukkelijke beslissing kan beklag mogelijk zijn, maar daarvoor moet uw belang voldoende zwaar wegen. In beginsel moet het dan gaan om de stelling dat de directeur zijn verzorgende taken tegenover u herhaaldelijk en in ernstige mate niet nakomt.
Volgens de RSJ moet het probleem zich in beginsel minimaal drie keer in de drie maanden vóór het beklag hebben voorgedaan. De aard en ernst van het probleem tellen daarbij mee. Het gaat dus niet uitsluitend om het aantal gebeurtenissen (19 juni 2024, 23/33755/GA).
Ondersteuning na detentie: het Buiten-RIC
Na vrijlating kunt u verder werken aan dezelfde vijf onderwerpen: identiteitsbewijs, wonen, werk en inkomen, schulden en zorg. Verschillende gemeenten en vrijwilligersorganisaties hebben daarvoor Buiten-RIC’s ingericht. Die bieden vergelijkbare ondersteuning als het RIC binnen de gevangenis.
Zo heeft Bureau Nazorg van de gemeente ’s-Hertogenbosch een eigen RIC. Ook lokale afdelingen van Humanitas en Surant bieden in verschillende gemeenten ondersteuning via Buiten-RIC’s. De meeste gemeenten hebben daarnaast een gemeentelijk coördinator Nazorg. Bij deze ondersteuning zijn ook vrijwilligers met passende kennis betrokken.
Wat betekent dit voor u?
Maak uw hulpvraag zo concreet mogelijk. Geef bijvoorbeeld aan dat u een identiteitsbewijs wilt aanvragen, uw woning probeert te behouden of hulp nodig heeft bij schulden. Daarmee maakt u duidelijk waarvoor u het RIC nodig heeft.
Bespreek met uw casemanager welke ondersteuning in uw D&R-plan staat en welke hulp al vóór detentie liep. Zo kan de begeleiding aansluiten bij uw bestaande zorg, opleiding of schuldhulpverlening. Vraag ook naar ondersteuning na vrijlating via de gemeente of een Buiten-RIC.
Loopt de begeleiding vast, houd dan bij welke hulp u vroeg, wanneer dat gebeurde en welke reactie u kreeg. Dat helpt om bij een eventuele klacht concreet te maken welke beslissing of terugkerende problemen u wilt laten beoordelen.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.