Kennisbank
Onderwijs en vorming
Uw rechten en mogelijkheden rond onderwijs, studiekosten, bibliotheek, sport en recreatie in de gevangenis en tijdens tbs.
Onderwijs tijdens detentie kan helpen om een diploma te behalen, vaardigheden te ontwikkelen en de terugkeer naar de samenleving voor te bereiden. Vorming omvat daarnaast onder meer culturele activiteiten, sport en bibliotheekgebruik. Voor volwassen gedetineerden gelden andere regels dan voor mensen die tbs met dwangverpleging ondergaan.
Gevangeniswezen: volwassen gedetineerden
De artikelen 48 en 49 van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) regelen onderwijs, nieuwsvoorziening, bibliotheekgebruik, sport en recreatie. Volgens de aanbevelingen van de Raad van Europa hoort educatie breed toegankelijk te zijn, inclusief beroepsonderwijs en maatschappelijke vaardigheden. Onderwijsdeelname behoort daarbij niet minder te worden gewaardeerd dan arbeid, ook financieel niet.
Onderwijs volgen
Artikel 48 lid 1 Pbw geeft u recht op onderwijs en andere educatieve activiteiten, voor zover die passen bij uw persoon en de aard en duur van uw detentie. Dat betekent niet dat iedere gewenste opleiding beschikbaar moet zijn.
Bij de Inkomsten-, Screening- en Selectieprocedure (ISS) worden uw onderwijs- en werkverleden onderzocht. Aanvullende tests kunnen duidelijk maken wat u kunt en wilt. U moet laten zien dat u gemotiveerd bent. Scholingsafspraken komen in uw detentie- en re-integratieplan: het plan met afspraken over uw verblijf en terugkeer.
Er is een landelijk basisaanbod waarmee erkende diploma’s kunnen worden behaald. Onderwijs moet zoveel mogelijk aansluiten bij uw mogelijkheden, wensen en opleidingen buiten detentie. Daarvoor wordt samenwerking gezocht met scholen en opleidingscentra in de regio.
De omvang van het aanbod hangt af van de inrichting en verblijfsduur. Een gesloten inrichting met langdurig verblijf moet meer aanbieden dan een opener inrichting met kort verblijf. In een huis van bewaring kan het aanbod beperkter zijn. Onderwijs volledig uit het dagprogramma verwijderen mag niet, oordeelde de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) op 4 oktober 2005, 05/1643/GA.
Voor een specifieke opleidingswens moet de inrichting zich enige moeite getroosten. Beveiliging kan beperkingen rechtvaardigen, maar de directeur moet steeds uw persoonlijke belang meewegen. Bij personeelsproblemen moet worden gezocht naar faciliteiten waarmee u verder kunt studeren. Zes weken vrijwel zonder onderwijs kan aanleiding geven tot een gegronde klacht (RSJ 18 september 2014, 14/2045/GA).
Computergebruik en internet
Internet is wegens veiligheidsrisico’s slechts beperkt toegankelijk. Het recht om te studeren geeft niet automatisch recht op een computer. De directeur moet uw situatie afzonderlijk beoordelen en kan op grond van artikel 7 sub b van de Regeling tegemoetkoming kosten onderwijs gedetineerden voorwaarden aan internetgebruik verbinden.
Dat onderzoek hoeft niet altijd tot toestemming te leiden. In KC 2022/002, van 31 maart 2022, waren verschillende gesprekken gevoerd over digitaal onderwijs aan de Open Universiteit. Omdat de mogelijkheden daadwerkelijk waren onderzocht, werd geen tekortschieten in de zorgplicht vastgesteld.
Ook overplaatsing garandeert geen voortzetting van iedere opleiding. Een klacht over een niet-beschikbare SVS-opleiding werd afgewezen omdat deze buiten het basisaanbod viel en de nieuwe inrichting de toekomstige mogelijkheden had onderzocht (KC 2023/013, 2 februari 2023).
Studiekosten en gemiste arbeid
Wanneer de inrichting de studiekosten niet draagt, kunt u om een tegemoetkoming vragen. Volgens artikel 2 van de Regeling tegemoetkoming kosten onderwijs gedetineerden moet u onderbouwen:
- dat u de opleiding aankunt;
- dat u de kosten niet zelf kunt betalen;
- welk bedrag nodig is;
- hoe de activiteit aansluit bij uw detentie- en re-integratieplan.
Artikel 4 biedt ruimte voor weigering wanneer al een andere opleiding wordt vergoed, u voldoende gekwalificeerd bent voor werk na detentie, of u tijdens uw verblijf minder dan de helft van de opleiding kunt afronden. Bij bijzondere omstandigheden kan de directeur daarvan afwijken op grond van artikel 4 lid 2.
De bijdrage aan re-integratie telt mee. Bij een lang strafrestant, gevolgd door tbs, mocht een verzoek worden afgewezen omdat de opleiding daaraan geen reële bijdrage zou leveren (RSJ 11 december 2025, 25/47864/GA).
Mist u door onderwijs uren zaalarbeid, taakarbeid of stukarbeid die in uw plan staan? Dan kunt u daarvoor een tegemoetkoming ontvangen. Artikel 5a van de Regeling arbeid gedetineerden regelt de hoogte.
Nieuws en bibliotheek
Artikel 48 lid 1 Pbw geeft recht op nieuwsvoorziening voor eigen rekening en wekelijks bibliotheekgebruik. Nieuws volgen kan via kranten, tijdschriften, radio en televisie. Een eigen abonnement of gehuurde radio of televisie op cel betaalt u zelf.
Een abonnementskrant moet tijdig worden uitgereikt; alleen bijzondere omstandigheden rechtvaardigen vertraging. Ook in een straf- of afzonderingscel blijft nieuwsvoorziening een recht. Boeken, kranten en tijdschriften mogen alleen rechtstreeks van de uitgever worden ingevoerd. De directeur kan publicaties weigeren als zij de orde of veiligheid verstoren.
Voor bibliotheekgebruik gelden de volgende uitgangspunten:
- In een gesloten inrichting kunt u doorgaans minstens eenmaal per week zelf boeken lenen.
- De RSJ heeft een bezoek van tien minuten voldoende gevonden voor het noodzakelijkste.
- Een regeling waarbij u afwisselend een week bezoekt en een week boeken aanvraagt, is toegestaan.
- De directeur moet zich extra inspannen om uitval te voorkomen en uitval compenseren.
- Op een extra beveiligde afdeling kan schriftelijk boeken bestellen het bezoek vervangen.
In minder beveiligde omstandigheden kan, wanneer verlof mogelijk is, ook bezoek aan een openbare bibliotheek mogelijk zijn.
Sport en lichamelijke oefening
Volgens artikel 48 lid 2 Pbw heeft u recht op minstens tweemaal drie kwartier lichamelijke oefening per week. U kunt geen specifieke sport afdwingen. Deelname is vrijwillig, maar wie niet meedoet krijgt daarvoor geen andere activiteit terug.
Bij uitval door overmacht moet de directeur zich voldoende inspannen om het moment te verplaatsen of volledig te compenseren. De RSJ oordeelde eerder dat een eenmalige personeelsuitval niet aan de directeur kon worden toegerekend. Bij langdurige uitval moet naar vervanging worden gezocht.
Blijft er in een week maar één sportmoment over, dan is dat echter in strijd met artikel 48 lid 2 Pbw. Personeelstekort rechtvaardigt dit niet. Alleen tijdens de coronaperiode aanvaardde de RSJ in sommige zaken een uitzonderlijke rechtvaardiging (RSJ 1 mei 2024, 23/32160/GA).
Sport en recreatie mogen elkaar niet vervangen. Het programma moet voorkomen dat u tussen beide rechten moet kiezen. Een medisch oordeel kan wel reden zijn om sport te verbieden, bijvoorbeeld wanneer de inrichtingsarts sporten bij hoge temperaturen onverantwoord vindt.
Recreatie
Artikel 49 lid 2 Pbw geeft recht op minimaal zes uur recreatie per week. Een tekort mag niet in een latere week worden ingehaald. In een gemeenschapsregime betekent recreatie vooral dat u buiten uw cel samen activiteiten kunt doen.
De inrichting hoeft tijdens deze uren geen programma te organiseren. U kunt de tijd bijvoorbeeld zelf invullen met televisie, tafeltennis of gezelschapsspellen. Het recreatierecht kan worden beperkt, onder meer bij ziekmelding.
Tbs met dwangverpleging
Bij tbs met dwangverpleging staat behandeling centraal. Artikel 43 lid 1 van de Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (Bvt) verplicht het instellingshoofd te zorgen voor onder meer onderwijs, vorming, sociale hulp, ontspanning en sport, voor zover het verplegings- en behandelingsplan daar niet al in voorziet. Dit is een zorgplicht: de instelling moet zorgen dat deze voorzieningen er zijn.
Leren, behandelen en werkervaring
Het onderwijs kan bestaan uit taal, rekenen en computervaardigheden, maar ook uit vakopleidingen zoals hout- en metaalbewerking. Naast kennis en studievaardigheden kan het bijdragen aan zelfvertrouwen, verantwoordelijkheid en inzicht in uw mogelijkheden. Daarmee heeft onderwijs ook een behandeldoel.
Scholings- en werkmogelijkheden worden opgenomen in het behandelplan, met doelen die passen bij uw vaardigheden. Werkplaatsen bieden mogelijkheden om ervaring op te doen en certificaten te behalen. Voorbeelden zijn de vakopleidingen in de Van der Hoeven Kliniek en de houtwerkplaats, fietsenmakerij, drukkerij en kaarsenmakerij van FPC de Oostvaarderskliniek.
Een bijdrage in de kosten aanvragen
Artikel 43 lid 4 Bvt maakt een verzoek om vergoeding mogelijk. Het gaat om onderwijs van een wettelijk erkende onderwijsinstelling of andere activiteiten die persoonlijke vaardigheden ontwikkelen, zoals schriftelijke cursussen of muziekeducatie. Een bijdrage is alleen mogelijk als de instelling het onderwijs of de activiteit niet zelf aanbiedt.
Volgens artikel 2 lid 2 van de Regeling tegemoetkoming kosten onderwijs verpleegden moet u schriftelijk en tijdig aanvragen, vóór het einde van de inschrijvingstermijn. Vermeld minimaal:
- uw naam;
- de gewenste opleiding of activiteit;
- uw vooropleiding;
- de bijbehorende kosten.
Het instellingshoofd moet binnen één maand na ontvangst beslissen. Op grond van artikel 3 wordt niet vergoed voor zover een andere voorziening betaalt, u zelf kunt betalen of de activiteit niet bij uw individuele behandeldoelen past. Ook motivatie, deelname en studievoortgang kunnen meewegen.
De vergoede activiteit wordt onderdeel van het verplegings- en behandelplan. Afspraken worden vastgelegd in het verpleegdedossier, het dossier over uw verpleging en behandeling (artikel 4 lid 1 en 2).
Bibliotheek, cultuur en sport
Artikel 43 lid 2 Bvt verplicht de instelling een bibliotheekvoorziening te hebben. De huisregels bepalen het gebruik daarvan.
Daarnaast zijn er activiteiten zoals schilderen, muziek, toneel en sport. Deze kunnen ontspanning bieden én bijdragen aan behandeling. Voorbeelden zijn theaterprojecten, museumbezoek en het trainen van asielhonden met Dutch Cell Dogs. Ook gewone recreatie, zoals schaken, klaverjassen en bingo, wordt aangeboden. Het soort activiteit verschilt per instelling.
Klagen over onderwijs en voorzieningen
In het gevangeniswezen
Klachten kunnen betrekking hebben op ontbrekend onderwijs, onvoldoende mogelijkheden om een toegestane studie voort te zetten of gemiste sport- en bibliotheekmomenten. De beoordeling hangt af van uw omstandigheden, het wettelijke recht en wat de directeur heeft gedaan om een oplossing te vinden. Een afwijzing van uw voorkeursopleiding is niet vanzelf onrechtmatig.
Tijdens tbs
Bij onderwijs gaat het om naleving van de zorgplicht. Over het volledig ontbreken van onderwijs kunt u klagen. Wordt wel onderwijs aangeboden, dan is een onderwijsinhoudelijke klacht in beginsel niet-ontvankelijk: de klacht wordt dan niet inhoudelijk beoordeeld.
In KC 2010/009 van 14 januari 2010 rechtvaardigden opstartproblemen niet langer dat onderwijs ontbrak. De klacht was gegrond en er werd € 50 compensatie toegekend. Ook in KC 2010/012 van 22 februari 2010 leidde ontbrekend onderwijs tot € 50 compensatie. Het ontbreken van een bibliotheek was eveneens klachtwaardig, maar klachten over de hoeveelheid en kwaliteit van inmiddels aanwezige boeken waren niet-ontvankelijk.
Een concrete weigering van studiemiddelen kan wel beoordeling vergen. In KC 2014/047 van 7 maart 2014 was onvoldoende uitgelegd waarom een gecontroleerde, aangepaste laptop werd geweigerd. De gezamenlijke computers boden onvoldoende zekerheid over de benodigde studietijd. Er moest een nieuwe beslissing komen; de uitspraak bleef in beroep in stand (RSJ 22 juni 2015, 15/0439/TA). Dit geeft geen algemeen recht op een eigen laptop.
Wat betekent dit voor u?
Maak uw verzoek concreet: welke opleiding wilt u volgen, waarom past die bij uw mogelijkheden en welke ondersteuning heeft u nodig? Benoem ook benodigde computeruren, lesmateriaal en kosten. Vraag om vastlegging van afspraken in uw detentie- en re-integratieplan of behandelplan.
Houd bij uitval bij welke lessen, sport- of bibliotheekmomenten u mist en welke vervanging wordt aangeboden. Dat helpt om duidelijk te maken wat er ontbreekt. Vraag bij een afwijzing welke persoonlijke belangen en veiligheidsredenen zijn meegewogen. Houd bij een tbs-aanvraag voor studiekosten rekening met zowel de inschrijvingstermijn als de beslistermijn van één maand.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.