Kennisbank
Middelengebruik
Regels over middelengebruik in detentie, urinecontroles, mogelijke straffen en uw rechten bij een betwiste uitslag.
Drugsgebruik in detentie kan leiden tot een disciplinaire straf en gevolgen hebben voor verlof. Inrichtingen controleren vooral via urineonderzoek, waarbij ook alcohol en bepaalde medicijnen een rol kunnen spelen. Voor de controle, de beoordeling en het betwisten van de uitslag gelden regels.
Gevangeniswezen
Artikel 30 Penitentiaire beginselenwet (Pbw) geeft de directeur de bevoegdheid een urinecontrole te verplichten. Dat mag vanwege:
- de orde of veiligheid binnen de inrichting;
- een beslissing over plaatsing of overplaatsing;
- het verlenen van verlof.
De Regeling urinecontrole penitentiaire inrichtingen (Rupi) regelt de uitvoering. Ook steekproeven zijn toegestaan. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeft dit bevestigd. Een controle mag bovendien preventief worden ingezet om drugsgebruik tegen te gaan.
Het drugsontmoedigingsbeleid richt zich op het tegengaan van invoer, gebruik en handel, maar ook op veiligheid, gezondheid en verslavingszorg. Een onderhoudsdosis drugs past niet binnen dit beleid; verstrekking van methadon is wel mogelijk.
Justitiële jeugdinrichtingen
Voor jeugdigen geldt artikel 35 Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen (Bjj). De directeur kan urineonderzoek verplichten voor orde of veiligheid, bij plaatsing of overplaatsing en vanwege verlof.
De uitvoering staat in de Regeling urineonderzoek jeugdigen (Ruj). Artikel 3 betreft de afname, artikel 7 de bekendmaking van de uitslag en artikel 10 de mogelijkheid van bestraffing. Bij herhalings- of bevestigingsonderzoek kan de directeur besluiten dat de jeugdige slechts een deel van de kosten betaalt.
Tbs
Voor mensen die onder een tbs-maatregel worden verpleegd, geldt artikel 24 Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (Bvt). Urineonderzoek kan worden verplicht vanwege orde of veiligheid en vanwege verlof. Plaatsing of overplaatsing is hier, anders dan bij het gevangeniswezen en jeugd, geen afzonderlijke grond.
De Regeling urineonderzoek verpleegden (Ruv) bevat de verdere regels. Artikel 3 regelt de afname, artikel 5 de bekendmaking en artikel 8 de mogelijkheid van bestraffing. Herhalings- en bevestigingsonderzoek komen aanvankelijk voor eigen rekening; bij een negatieve uitslag worden de kosten terugbetaald.
Hoe verloopt een urinecontrole?
De controle betreft gedragsbeïnvloedende middelen: niet alleen drugs van lijst I en II van de Opiumwet, maar ook alcohol of medicijnen. Het kan bijvoorbeeld gaan om niet-voorgeschreven of opgespaarde medicatie.
Urine wordt bij voorkeur ’s ochtends afgenomen, wanneer deze het meest geconcentreerd is. Vooraf moet een medewerker de reden en werkwijze uitleggen. Aankondiging op de avond ervoor is volgens de RSJ niet verplicht.
Toezicht en verwerking
U plast in een opvangbeker in een daarvoor bestemde ruimte, onder rechtstreeks visueel toezicht. Eén personeelslid is voldoende. De directeur moet zich inspannen om dit toezicht door iemand van hetzelfde geslacht te laten uitvoeren. Bij bijzondere, spoedeisende omstandigheden kan hiervan worden afgeweken. Voor een eventuele tweede toezichthouder geldt die inspanningsverplichting niet.
Onder toezicht verdeelt u de urine over twee buisjes, sluit u deze en brengt u stickers met een uniek nummer of een unieke code aan. Het tweede monster dient voor eventueel herhalingsonderzoek. Vacuüm sluitende buisjes voldoen volgens de RSJ aan de afsluitregels.
Een medewerker controleert in uw aanwezigheid het formulier en de overeenkomstige codes. Het formulier bevat onder meer uw naam, geboortedatum, registratienummer, afnamedatum en -tijd, de te onderzoeken stoffen, medicatiegebruik en relevante aandoeningen.
Als plassen niet lukt
U krijgt vier uur om alsnog urine af te staan, bij voorkeur in een ruimte waar beïnvloeding van het onderzoek wordt voorkomen. Het personeel moet duidelijk maken wanneer deze periode begint en de aanvangstijd vastleggen.
Volgens artikel 8 lid 2 Rupi geldt het niet afstaan van urine na vier uur als weigering. Voor de sanctie wordt dit gelijkgesteld aan harddrugsgebruik. Aannemelijke medische of psychische belemmeringen kunnen het niet kunnen plassen echter rechtvaardigen. De inrichting moet dan een andere oplossing zoeken. Bij plasvrees kan op advies van de inrichtingsarts of gedragsdeskundige worden afgeweken van rechtstreeks toezicht.
De uitslag begrijpen en laten controleren
Zodra de uitslag bekend is, moet deze worden meegedeeld, samen met uitleg over herhalings- en bevestigingsonderzoek. Er bestaat geen recht op een schriftelijke uitslag. De inrichting kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor vertraging voordat zij de laboratoriumuitslag heeft ontvangen.
Het onderzoek gebruikt een grenswaarde, de ‘afkapwaarde’. Een hoeveelheid onder deze grens geeft een negatieve uitslag; een hoeveelheid erboven een positieve. De grens hangt af van de onderzoeksmethode. Het laboratorium kan helpen bij de uitleg.
Een positieve uitslag hoeft geen verboden gebruik te betekenen
Medicijnen en andere stoffen kunnen een vals positieve uitslag veroorzaken. Vermeld daarom uw medicatie op het aanvraagformulier; artikel 3 lid 6 Rupi schrijft dit voor. Huisregels kunnen dit eveneens verlangen. De RSJ accepteerde een straf toen een gedetineerde zijn medicatie niet had opgegeven terwijl dat verplicht was, en hij het formulier ter bevestiging van de procedure had ondertekend.
Ook vals negatieve uitslagen zijn mogelijk, bijvoorbeeld door verdunning, toevoegingen of vervanging van het monster.
Herhalingsonderzoek en bevestigingsonderzoek
U kunt binnen 24 uur nadat u de uitslag heeft vernomen schriftelijk nader onderzoek aanvragen:
- Herhalingsonderzoek: onderzoek van het tweede urinemonster met dezelfde of een vergelijkbare methode.
- Bevestigingsonderzoek: onderzoek van het eerste monster met een andere, gevalideerde methode.
U betaalt aanvankelijk zelf. Volgt alsnog een negatieve uitslag, dan krijgt u de kosten terug; zie artikelen 6 en 7 Rupi. Voor jeugdigen geldt de hiervoor genoemde mogelijkheid van gedeeltelijke betaling. Een eventueel opgelegde disciplinaire straf wordt bij zo’n aanvraag geschorst op grond van artikel 8 lid 3 Rupi.
Onderzoeksmethoden hebben verschillende grenswaarden en meetuitkomsten kunnen enigszins variëren. Uitslagen zijn daarom niet rechtstreeks uitwisselbaar. Blijft de betekenis ondanks laboratoriumuitleg onduidelijk, dan ligt een nieuwe urineafname voor de hand, niet opnieuw onderzoek van hetzelfde monster. Dit volgt onder meer uit RSJ 16 april 2024, 23/35857/GA.
Verdunde urine en opnieuw gebruiken
Een laag creatininegehalte
Creatinine is een stof die bij spieractiviteit ontstaat en via de nieren wordt uitgescheiden. De concentratie helpt beoordelen hoe verdund urine is. Onder 2 mmol per liter wordt de urine als zodanig verdund beschouwd dat dit als fraude wordt aangemerkt, met een sanctie alsof harddrugs zijn gebruikt. U moet worden gewaarschuwd dat veel drinken zo’n uitslag kan veroorzaken.
Bijzondere omstandigheden kunnen een uitzondering rechtvaardigen. De RSJ hield bijvoorbeeld rekening met veel water drinken op medisch advies. Ook kreeg iemand met een gehalte van 0,9 mmol/l het voordeel van de twijfel omdat hij veel sportte en dronk en nooit eerder positief had getest. Onder 0,1 mmol/l wordt aangenomen dat geen urine is ingeleverd.
Cannabis en ‘bijgebruik’
Bijgebruik betekent opnieuw gebruiken tussen twee controles. Bij cannabis wordt daarvoor de verhouding tussen THC en creatinine vergeleken. Alleen de THC-waarde bekijken is onvoldoende, omdat verschillen in vochtinname de concentratie beïnvloeden.
Voor de verwachte daling gebruiken het GelreLab en de RSJ een halfwaardetijd van 14 dagen: de tijd waarin de verhouding ongeveer zou moeten halveren. Blijft een evenredige daling uit, dan kan dit wijzen op bijgebruik. Volgens het laboratorium zijn voor een goede beoordeling bij voorkeur twee controles per week nodig, en minimaal één.
Hoe lang middelen aantoonbaar blijven, verschilt per persoon. Onder meer gewicht, nierfunctie en langdurig gebruik spelen mee. Meeroken leidt slechts onder zeer extreme omstandigheden tot een positieve cannabisuitslag. Ook sterk afvallen maakt een waarde boven 50 ng/ml volgens de aangehaalde onderzoeksbevindingen zeer onwaarschijnlijk. Diabetes en medicatie verklaren volgens het laboratorium geen positieve uitslag wanneer iemand volledig is gestopt.
Straffen, verlof en medicatie
Een positieve controle of bewezen manipulatie kan tot een disciplinaire straf leiden. Ook intrekking van verlof naast opsluiting is mogelijk. Voor verlofintrekking moet de positieve uitslag wel recent zijn.
De Landelijke Sanctiekaart 2019 noemde vijf dagen opsluiting op eigen cel zonder televisie en intrekking van het eerstvolgende verlof bij softdrugs. Bij harddrugs ging het om zeven dagen opsluiting op eigen cel en intrekking van het eerstvolgende verlof. Deze sanctiekaart is per 1 juli 2021 vervallen: deze aantallen zijn dus geen actuele vaste strafmaat.
Medicatie bewaren is niet automatisch opsparen
Huisregels verbieden meestal het opsparen van medicijnen. Overtreding kan bestraffing, waaronder strafcelplaatsing, opleveren. Daarbij moet rekening worden gehouden met uw medische toestand.
De omstandigheden zijn bepalend. Volgens de RSJ was geen sprake van opsparen toen iemand zijn medicatie drie uur niet innam omdat het benodigde brood ontbrak. Ook het aantreffen van een dagvoorraad bewijst geen opsparen als onduidelijk was wanneer de medicijnen moesten worden ingenomen.
Andere controles en verboden goederen
Naast urineonderzoek bestaan adem-, speeksel-, haar- en bloedonderzoeken. Ademonderzoek wordt bijvoorbeeld na verlof gebruikt om alcoholgebruik vast te stellen. Bij weigering kan bloedonderzoek worden verplicht zoals bedoeld in artikel 163 lid 5 Wegenverkeerswet. Speekseltesten vervangen de urinecontrole niet.
De RSJ beschouwt de urineprocedure als een volledig geregelde werkwijze met waarborgen. Een directeur mocht daarom weigeren een laborant binnen te laten voor haar- en bloedafname als tegenonderzoek (RSJ 6 mei 2013, 13/0083/GA).
Bezoek, celinspecties en post
Bezoekers kunnen worden gefouilleerd; ook drugshonden worden ingezet. Sinds 1 november 2019 is het binnenbrengen van verboden goederen, waaronder drugs, voor bezoekers strafbaar volgens artikel 429a Wetboek van Strafrecht.
Personeel kan aangetroffen stoffen met sneltesten onderzoeken. Geeft dat geen duidelijkheid, dan kan laboratoriumonderzoek volgen. Volgens RSJ 18 februari 2025, 23/35025/GA mochten de kosten daarvan aanvankelijk bij de gedetineerde worden gelegd.
Spice kan via behandeld papier binnenkomen en heeft ook in kleine hoeveelheden mogelijk levensbedreigende gevolgen. De RSJ aanvaardde daarom een beleid waarbij gedetineerden postkopieën krijgen in plaats van originelen. Daarbij woog mee dat een minder ingrijpende aanpak onvoldoende bescherming bood (RSJ 16 maart 2023, 21/20548/GA).
GHB-afhankelijkheid en behandeling
Plotseling stoppen met GHB kan ernstige gezondheidsproblemen geven, zoals hartritmestoornissen, zeer hoge bloeddruk, verwardheid en een delirium met hallucinaties.
Gespecialiseerde afbouw is mogelijk in PI Zwolle, met vier speciale cellen, en het Justitieel Centrum voor Somatische Zorg in PI Haaglanden. Daar wordt medicinale GHB geleidelijk afgebouwd onder voortdurende medische en verpleegkundige bewaking, aanvankelijk ook met cameratoezicht. Het verblijf duurt gemiddeld tien tot twintig dagen.
De behandeling is vrijwillig en vereist schriftelijke toestemming. Bij weigering wordt de betrokkene gevolgd en zo nodig naar een ziekenhuis overgebracht.
Klagen over de uitvoering
Een klacht kan ook betrekking hebben op het weigeren van een aangepaste werkwijze. In de uitspraak van 19 december 2023, KC 2024/001, had een patiënt erkende plasvrees en waren eerdere instellingen daarop ingespeeld. De kliniek wilde eerst drie maanden diagnostiek afwachten.
De beklagcommissie vond onvoldoende uitgelegd waarom tijdens die periode geen uitzondering mogelijk was. Zonder aanpassing of angstbehandeling leverde de standaardprocedure slechts fictieve positieve uitslagen op. De klacht was gegrond; de patiënt kreeg € 25 tegemoetkoming.
Wat betekent dit voor u?
- Geef medicatiegebruik correct op en controleer de gegevens bij de afname.
- Meld lichamelijke problemen of plasvrees direct en vraag om medische beoordeling.
- Vraag duidelijkheid over het begin van de vieruurstermijn als plassen niet lukt.
- Betwist u de uitslag? Dien uw verzoek om nader onderzoek schriftelijk binnen 24 uur in.
- Vraag bij verdenking van bijgebruik om uitleg van de vergelijking tussen beide controles.
- Licht bijzondere omstandigheden toe, zoals een medisch advies om veel te drinken.
- Bespreek GHB-afhankelijkheid met de medische dienst vanwege de risico’s van plotseling stoppen.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.