Kennisbank
Kiesrecht tijdens detentie
Ook tijdens detentie behoudt u meestal uw kiesrecht. Lees hoe stemmen bij volmacht werkt en welke ondersteuning de inrichting moet bieden.
Wie vastzit, verliest daardoor niet automatisch het recht om te stemmen. Meestal kunt u tijdens detentie deelnemen aan verkiezingen door iemand anders namens u te laten stemmen. De inrichting moet u vooraf informeren over de verkiezingen en over de manier waarop u uw kiesrecht kunt gebruiken.
Wat houdt kiesrecht in?
Het kiesrecht is een grondrecht, vastgelegd in artikel 4 van de Grondwet. Er zijn twee vormen van kiesrecht, die ook terugkomen in artikel 54 Grondwet:
- Actief kiesrecht: het recht om bij verkiezingen uw stem uit te brengen.
- Passief kiesrecht: het recht om uzelf verkiesbaar te stellen.
De basisvoorwaarden voor beide vormen zijn gelijk: u heeft de Nederlandse nationaliteit, bent 18 jaar of ouder en bent niet uitgesloten van het kiesrecht. De verdere regels staan in de Kieswet en het Kiesbesluit.
Tot 1986 konden gedetineerden niet stemmen. Sindsdien behouden mensen in een penitentiaire inrichting zowel hun actieve als hun passieve kiesrecht. Ook gedetineerden die vanwege een geestelijke stoornis onder curatele staan, mogen hun kiesrecht gebruiken. Curatele is dus op zichzelf geen reden om iemand niet te laten stemmen.
Wanneer kan de rechter het kiesrecht afnemen?
Een gevangenisstraf betekent niet vanzelf dat u uw kiesrecht kwijtraakt. Bij een veroordeling tot een gevangenisstraf van ten minste één jaar kan de rechter daarnaast bepalen dat iemand uit het kiesrecht wordt ontzet. Die persoon mag dan niet meer stemmen en zich ook niet meer verkiesbaar stellen.
Dit staat in artikel 54 lid 2 Grondwet en artikel 28, eerste lid, onder 3, Wetboek van Strafrecht. Deze ingrijpende uitzondering komt in Nederland vrijwel niet voor. Zij is voorbehouden aan misdrijven die de grondslagen van het Nederlandse staatsbestel ernstig aantasten.
Gevangeniswezen: stemmen vanuit de penitentiaire inrichting
Informatie en ondersteuning door de directie
De directie moet zich actief inzetten om kiesgerechtigde gedetineerden vooraf te informeren. Het gaat daarbij niet alleen om de mededeling dat er verkiezingen zijn, maar ook om uitleg over hoe u vanuit detentie kunt stemmen. Posters en folders kunnen bijvoorbeeld duidelijk maken hoe u iemand machtigt.
De verplichting om vooraf informatie te geven komt terug in de uitspraak van de RSJ van 20 februari 2023, zaaknummer 21/21894/GA. De RSJ is de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming.
Voor het bepalen van uw politieke keuze kunt u de StemWijzer gebruiken. Die staat op de lijst van toegestane websites voor gedetineerden. Websites van politieke partijen zijn vanwege veiligheidsrisico’s rond chatfuncties niet toegankelijk.
Waar ontvangt u uw stempas?
Iedere kiesgerechtigde krijgt een stempas. Volgens artikel J 7 Kieswet moet deze minstens 14 dagen vóór de stemming worden verstuurd. Gedetineerden horen hun stempas op hetzelfde moment te ontvangen als andere kiesgerechtigden.
De stempas gaat naar het adres waarop u geregistreerd staat op de dag van de kandidaatstelling. Dat is het moment waarop de kandidaten voor de verkiezing worden vastgesteld. Na drie maanden worden gedetineerden automatisch ingeschreven op het adres van de inrichting. Als dat op de bepalende dag uw geregistreerde adres is, wordt de stempas naar de inrichting gestuurd.
Uw geregistreerde adres verdient daarom aandacht, zeker wanneer u pas bent ingesloten of bent overgeplaatst. Een stempas die elders terechtkomt of te laat aan u wordt gegeven, kan het regelen van een volmacht bemoeilijken.
Stemmen bij volmacht
De gebruikelijke manier om vanuit detentie te stemmen is een volmacht. U geeft dan een andere kiesgerechtigde toestemming om namens u te stemmen. Die persoon heet de gemachtigde.
Artikel L 2 lid 1 Kieswet noemt twee manieren om een volmacht te verlenen:
- via een schriftelijke aanvraag;
- door overdracht van uw stempas.
Bij een schriftelijke aanvraag richt u het verzoek aan de burgemeester van de gemeente waar u op de dag van de kandidaatstelling geregistreerd staat. U vermeldt wie u wilt machtigen. Dit volgt uit artikel L 8 lid 1 Kieswet.
Uitgangspunt is dat uw gemachtigde ook kiesgerechtigd is in dezelfde gemeente, zoals bepaald in artikel L 8 lid 2 Kieswet. Kent u daar niemand die voor u kan stemmen? Dan kunt u schriftelijk verzoeken om een kiezer in een andere gemeente te machtigen. Dat kan niet bij gemeenteraadsverkiezingen: de gemachtigde moet dan binnen het juiste verkiezingsgebied kunnen stemmen.
Niet alleen u moet een verklaring afleggen. De gemachtigde moet ook verklaren bereid te zijn om voor u op te treden. Die voorwaarde staat in artikel L 8 lid 3 Kieswet. Vervolgens zorgt de burgemeester, of waar van toepassing de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, dat de gemachtigde het volmachtbewijs ontvangt. Dit is geregeld in artikel L 13 lid 1 Kieswet.
Verlof en verkiesbaar stellen
Een andere mogelijkheid is verlof aanvragen om zelf naar een stembureau te gaan. Deze route wordt weinig gebruikt. Een verlofaanvraag is niet hetzelfde als toestemming om de inrichting te verlaten; ga er dus niet van uit dat u daadwerkelijk buiten kunt stemmen.
U mag zich tijdens detentie ook verkiesbaar stellen. Wordt u gekozen, dan kunt u uw zetel gedurende de detentieperiode niet innemen. Het behoud van passief kiesrecht neemt die praktische beperking niet weg.
Justitiële jeugdinrichtingen
Voor jongeren is de leeftijdsgrens voor kiesrecht van belang: stemmen kan vanaf 18 jaar, als ook aan de overige voorwaarden is voldaan. Verblijf in een jeugdinrichting betekent dus niet dat een kiesgerechtigde jongere zijn stemrecht niet kan gebruiken.
Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017 had jeugdinrichting De Hartelborgt een eigen stemlokaal. Daar konden jongeren ouder dan 18 jaar en personeelsleden tussen 09.00 en 18.00 uur stemmen. Het lokaal was besloten: andere kiesgerechtigden konden er niet terecht.
Dit is een praktijkvoorbeeld, geen garantie dat bij iedere verkiezing een stemlokaal in de jeugdinrichting aanwezig is. Vraag daarom vooraf welke mogelijkheden worden georganiseerd.
Tbs en forensische zorg
Ook binnen een kliniek moet het gebruik van stemrecht worden gefaciliteerd. De kliniek kan de verantwoordelijkheid niet zonder meer volledig bij de patiënt leggen.
Dat blijkt uit de uitspraak van 8 juni 2011, KC 2011/033. Een bewoner had niet kunnen stemmen bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart 2011. Volgens hem had de directie onvoldoende geregeld om tijdig en correct te kunnen stemmen. De directie vond dat hij zelf iemand had kunnen machtigen.
De beklagcommissie gaf de bewoner gelijk. De kliniek had de plicht om hem in staat te stellen zijn stemrecht te gebruiken. De klacht werd gegrond verklaard, met de aanbeveling om ervoor te zorgen dat patiënten en bewoners bij volgende verkiezingen wel konden stemmen.
Er zijn ook ervaringen met stemmen binnen een tbs-kliniek. In 2010 werd in De Kijvelanden als proef voor het eerst een mobiel stembureau ingezet.
Zelf stemmen in de inrichting
Artikel B 6 Kieswet biedt voor mensen die tijdens de verkiezingen hun vrijheid hebben verloren de route van stemmen bij volmacht. Over het mogelijk maken van stemmen in de inrichting bestaat al langere tijd discussie.
De Landelijke Gedetineerdencommissie pleitte in 2006 voor eigen stembureaus in inrichtingen waar dat mogelijk was. Daartegen werd aangevoerd dat een stemlokaal volgens de wet openbaar toegankelijk moet zijn voor iedere kiezer. Een gevangenis is juist niet vrij toegankelijk.
In 2010 gaf de toenmalige minister Hirsch Ballin aan dat stemmen vanuit een inrichting wel mogelijk kon zijn, afhankelijk van de omstandigheden. De inrichting moest kunnen voldoen aan de eisen van de Kieswet. Daarbij ging het zowel om openbare toegankelijkheid als om de vraag of een stembureau de dagelijkse gang van zaken zou belemmeren.
In de praktijk zijn ook besloten stemlokalen ingericht. Zo konden bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017 gedetineerden en medewerkers van PI Almelo stemmen in een mobiel stemlokaal. De stilteruimte werd daarvoor tussen 08.00 en 09.30 uur gebruikt. Andere kiesgerechtigden hadden geen toegang.
De procedure van Bonjo in 2023
Belangenorganisatie Bonjo begon op 3 november 2023 een kort geding tegen de Staat. Zij wilde dat gedetineerden bij de verkiezingen van 22 november 2023 via mobiele stembureaus konden stemmen.
Bonjo wees op problemen voor de ruim 7.000 kiesgerechtigden in gevangenschap: stempapieren kwamen niet altijd aan, een geschikte gemachtigde vinden was lastig en stemmen via een ander bracht volgens de organisatie het stemgeheim in het gedrang.
Op 9 november 2023 oordeelde de voorzieningenrechter dat het probleem werd erkend, maar dat de resterende tijd te kort was om de bestaande manier van stemmen voor gedetineerden aan de Kieswet te toetsen. De gewenste mobiele stembureaus werden daarmee niet voor die verkiezingen afgedwongen.
Advies van de RSJ: drempels bij stemmen verminderen
Op 24 juni 2025 bracht de adviesafdeling van de RSJ het advies *Uitvoerbaar en effectief stemrecht voor ingesloten justitiabelen* uit. De aanbevelingen richten zich op drie verbeteringen. Het gaat om voorstellen, niet om een automatische wijziging van de stemprocedure.
Stemmen binnen de inrichting mogelijk maken
De RSJ adviseert om ingesloten mensen zelf te laten stemmen in een vast of mobiel stembureau binnen de inrichting.
De volmacht eenvoudiger maken
Wie via een gemachtigde stemt, moet daarbij voldoende begeleiding en ondersteuning krijgen. Ook zou de schriftelijke aanvraag eenvoudiger en toegankelijker moeten worden. De RSJ adviseert daarnaast om proeven in Den Haag en Zutphen, bedoeld om belemmeringen bij schriftelijke volmachten weg te nemen, te evalueren.
Informatie en bezorging verbeteren
Onafhankelijke informatie over partijen en verkiezingen moet actief worden verspreid. De RSJ pleit voor uitleg in eenvoudige taal en verschillende talen, ondersteund met pictogrammen en ander verduidelijkend materiaal.
Daarnaast moeten adreswijzigingen en overplaatsingen beter worden opgevangen. Het doel is dat stempassen tijdig bij de juiste inrichting aankomen.
Klagen als u niet kunt stemmen
Als u uw stemrecht niet heeft kunnen gebruiken doordat de inrichting onvoldoende heeft gedaan, kan dat aanleiding zijn voor een klacht. De rechtspraak laat zien dat zowel gebrekkige ondersteuning als te late uitreiking van een stempas relevant kan zijn.
In de uitspraak van 19 augustus 2011, KC 2011/048, kreeg een gedetineerde zijn stempas zo laat dat hij niet meer kon stemmen bij de Tweede Kamerverkiezingen. De beklagrechter oordeelde dat hij daardoor was benadeeld en verklaarde zijn klacht gegrond.
Ook de uitspraak over de kliniek van 8 juni 2011 laat zien dat de directie niet kan volstaan met de mededeling dat iemand zelf een gemachtigde had moeten regelen.
Beschrijf bij een klacht concreet wat misging: wanneer u informatie of uw stempas ontving, welke hulp u vroeg en waarom stemmen daardoor niet meer lukte. Deze uitspraken betekenen niet dat iedere klacht automatisch gegrond is; de feitelijke gang van zaken blijft van belang.
Wat betekent dit voor u?
Begin met het regelen van uw stem zodra de verkiezingen bekend zijn. Een praktische aanpak is:
- Vraag om uitleg. Laat de inrichting toelichten hoe u uw stemrecht kunt gebruiken en welke ondersteuning beschikbaar is.
- Controleer uw adres. Ga na waar u op de dag van de kandidaatstelling geregistreerd stond en waar uw stempas naartoe gaat.
- Zoek tijdig een gemachtigde. Bespreek of die persoon voor u wil stemmen en of een schriftelijke aanvraag nodig is.
- Let op de gemeente. Een gemachtigde in een andere gemeente vraagt extra aandacht. Bij gemeenteraadsverkiezingen is deze mogelijkheid uitgesloten.
- Meld problemen meteen. Geef het door als uw stempas ontbreekt, u wordt overgeplaatst of het regelen van een volmacht vastloopt.
- Bewaar uw verzoeken. Noteer wanneer u hulp heeft gevraagd en welke reactie u kreeg, zodat u bij een eventuele klacht kunt uitleggen wat er is gebeurd.
Voor familieleden kan vooral het meedenken over de post en een mogelijke gemachtigde helpen. Ga niet zonder navraag uit van een stembureau binnen de inrichting: eerdere proeven en aanbevelingen geven daarop geen algemene aanspraak.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.