Kennisbank
Detentiefasering
Detentiefasering bereidt u voor op terugkeer in de samenleving. Lees over de BBA, het penitentiair programma, voorwaarden en klachten.
Detentiefasering betekent dat u tijdens uw detentie stapsgewijs meer mogelijkheden krijgt om buiten de inrichting aan uw terugkeer te werken. Dat kan bijvoorbeeld door buiten de gevangenis te werken vanuit een beperkt beveiligde afdeling (BBA). Ook het penitentiair programma (PP), waarbij u het laatste deel van uw straf buiten de gevangenis verblijft, hangt hiermee samen.
Detentiefasering in het gevangeniswezen
Sinds de Wet straffen en beschermen op 1 juli 2021 inging, bestaan de beperkt en zeer beperkt beveiligde inrichtingen (BBI en ZBBI) niet meer. Algemeen en regimesgebonden verlof zijn vervangen door re-integratieverlof: verlof dat moet bijdragen aan een veilige terugkeer. Incidenteel verlof voor belangrijke gebeurtenissen bestaat nog wel.
De voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) is beperkt tot maximaal twee jaar. Het Openbaar Ministerie (OM) beoordeelt per gedetineerde of v.i. aan de orde is. Ook de arbeidsplicht en het recht op arbeid zijn vervallen: werken is niet meer verplicht, maar toelating tot arbeid is aan voorwaarden verbonden.
U bent zelf verantwoordelijk voor uw inzet voor terugkeer. Uw casemanager, de reclassering en de gemeente kunnen daarbij ondersteuning bieden. Detentiefasering is bedoeld om die terugkeer voor te bereiden en de kans op nieuwe strafbare feiten te verkleinen.
Uw persoonlijke plan en de aanvraag
Uw detentie- en re-integratieplan (D&R-plan) bevat uw doelen en het traject daarnaartoe. Minimaal eenmaal per zes weken wordt uw situatie besproken in het multidisciplinair overleg (MDO). Daarin zitten onder meer uw casemanager, een penitentiair inrichtingswerker, een arbeidsmedewerker en de medische dienst. Op de Extra Zorg Voorziening neemt ook een psycholoog verplicht deel. Het afdelingshoofd zit het overleg voor.
Het MDO adviseert de directeur over uw plan, activiteiten, promoveren of degraderen en overplaatsing. Uw casemanager berekent mogelijke faseringsdata. Dit zijn streefdata, geen gegarandeerde startdata. De RSJ, de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, bevestigde dit op 24 april 2019 (R-19/2956/GV).
Het traject wordt met u besproken en vastgelegd. De casemanager verzamelt stukken en adviezen. Na bespreking in het MDO en de Vrijhedencommissie beslist de directeur of een overplaatsingsverzoek wordt ingediend. De selectiefunctionaris, die namens de minister over plaatsing en bepaalde vrijheden beslist, beoordeelt vervolgens het verzoek.
De directeur moet detentiefasering in beginsel zelf opstarten vanuit zijn verantwoordelijkheid volgens artikel 2 lid 2 Penitentiaire beginselenwet (Pbw). U kunt ook zelf een verzoek doen op grond van artikel 18 Pbw.
Beperkt beveiligde afdeling: buiten werken
Een BBA is een afdeling in of bij een gevangenis. Vanuit deze afdeling kunt u tegen het einde van uw straf buiten werken of dagbesteding volgen, in de regio waar u na detentie gaat wonen. Een combinatie met opleiding of zorg is mogelijk.
Na extramurale arbeid — werk buiten de inrichting — kunt u een Beschrijving Getoond Gedrag (BGG) krijgen. Daarmee kunt u een toekomstige werkgever laten zien dat u zich als verantwoordelijke werknemer heeft gedragen.
Verlof en beoordeling
Voor plaatsing op een BBA moet re-integratieverlof voor extramurale arbeid zijn verleend. Dit volgt uit artikel 2 lid 1 van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden. De verlofregels staan in de artikelen 20a en 20ab van de Regeling tijdelijk verlaten van de inrichting (Rtvi). Ook een dagopleiding buiten de inrichting valt onder de omschrijving van extramurale arbeid.
De selectiefunctionaris beslist namens de minister over dit verlof. Bij uw verlofaanvraag hoort een verzoek om plaatsing of overplaatsing naar een bepaalde inrichting of afdeling (artikel 18 lid 1 onder a Pbw). De directeur verzamelt informatie en vraagt in ieder geval advies aan de plaatsing- en vrijhedencommissie. Ook reclassering, politie of hulpverleners kunnen adviseren (artikel 3 Rtvi).
Uw verlof moet passen bij een doel uit uw D&R-plan. Volgens artikel 15 lid 2 Rtvi tellen verder mee:
- uw gedrag gedurende de hele detentie en uw geschiktheid voor terugkeer;
- de mogelijkheden om risico’s te beheersen;
- belangen van slachtoffers, nabestaanden en andere betrokkenen;
- uw inspanningen om de veroorzaakte schade te vergoeden;
- het doel, de bijdrage, de duur en het benodigde aantal verlofmomenten.
Bij slachtofferbelangen geldt een specifieke toets bij het eerste onbegeleide re-integratieverlof na veroordeling voor een misdrijf bedoeld in artikel 51e lid 1 Wetboek van Strafvordering.
De directeur kan aan al verleend verlof aanvullende voorwaarden verbinden, zoals elektronisch toezicht. Dat blijkt uit RSJ 18 augustus 2023 (22/27673/GA).
Wanneer en hoelang?
Re-integratieverlof voor extramurale arbeid is mogelijk bij een gevangenisstraf van meer dan zes maanden. Het beslaat hoogstens een zesde van de opgelegde straf, voorafgaand aan de mogelijke v.i. of invrijheidstelling.
De duur is minimaal vier weken en maximaal twaalf maanden en wordt vastgelegd in uw D&R-plan. Begint de v.i. na die twaalf maanden niet, dan kan de selectiefunctionaris op uw verzoek met maximaal 24 maanden verlengen (artikel 20ab Rtvi).
Wanneer bent u uitgesloten?
Naast de weigeringsgronden van artikel 4 Rtvi gelden uitsluitingen uit artikel 16 Rtvi. U komt niet in aanmerking als u:
- in het basisprogramma zit of bent gedegradeerd;
- niet wilt meewerken aan een betalingsregeling;
- levenslang, tbs met verpleging of de ISD-maatregel voor stelselmatige daders opgelegd heeft gekregen;
- in een extra beveiligde inrichting of op een terroristenafdeling verblijft.
Deelname aan een PP sluit dit verlof eveneens uit. Komt u voor beide trajecten in aanmerking, dan beslist de selectiefunctionaris namens de minister (artikel 20ab lid 3 Rtvi). De overige genoemde uitsluitingen gelden ook voor kort- en langdurend re-integratieverlof.
Wordt het verlof door uw eigen toedoen beëindigd, dan kunt u er drie maanden niet opnieuw voor in aanmerking komen (artikel 20ab lid 5 Rtvi).
Welke inrichtingen hebben een BBA?
Een BBA is aanwezig bij PI Nieuwersluis en PI Ter Peel, beide uitsluitend voor vrouwen. Verder gaat het om PI Dordrecht, PI Alphen a/d Rijn (Eikenlaan), PI Heerhugowaard (Amerswiel), PI Rotterdam (Hoogvliet), PI Roermond, PI Almelo (De Karelskamp), PI Haaglanden, PI Middelburg en PI Veenhuizen.
Penitentiair programma: buiten verblijven onder toezicht
Tijdens een PP verblijft u op een goedgekeurd adres buiten de gevangenis. Juridisch blijft u gedetineerd en administratief blijft u ingeschreven bij een penitentiaire inrichting (PI). De directeur blijft verantwoordelijk (artikel 8 lid 1 Penitentiaire maatregel, Pm). Een senior casemanager houdt contact en toezicht; ook de reclassering of andere instanties kunnen betrokken zijn.
Het PP bestaat uit activiteiten die terugkeer ondersteunen en nieuwe strafbare feiten helpen voorkomen (artikel 4 Pbw). U besteedt hieraan minimaal 26 uur per week (artikel 5 lid 1 Pm). Dat kan gaan om werk, onderwijs, sociale vaardigheden of zorg, zoals ambulante verslavingszorg.
Het programma moet aansluiten op eerder werk aan uw D&R-doelen rond werk, inkomen, huisvesting, thuissituatie en sociaal netwerk. Het is dus een vervolgstap, geen losstaand traject.
Voorwaarden en duur
Voor toelating gelden onder meer de volgende voorwaarden:
- U bent volwassen of valt onder het volwassenenstrafrecht.
- Uw onvoorwaardelijke vrijheidsstraf bedraagt minstens zes maanden en maximaal één jaar.
- Bij aanvang resteert minstens vier weken en hoogstens één jaar straf.
- U neemt deel aan het plusprogramma.
- U heeft een geldig identiteitsbewijs, BSN en goedgekeurd verblijfsadres.
- U werkt aan uw D&R-doelen en heeft minimaal 26 uur per week werk of dagbesteding.
- U beschikt binnen afzienbare tijd over inkomen.
- U ondertekent de deelnameverklaring met voorwaarden en afspraken.
- Andere omstandigheden staan deelname niet in de weg.
Het PP sluit direct aan op uw invrijheidstelling en duurt volgens artikel 4 lid 2 Pbw maximaal een zesde van de opgelegde vrijheidsstraf.
Onder vrijheidsstraf vallen ook (vervangende) hechtenis, militaire detentie en (vervangende) jeugddetentie. Een lopend hoger beroep of cassatieberoep sluit deelname niet vanzelf uit. De invrijheidstellingsdatum wordt dan berekend aan de hand van de bestreden veroordeling.
Wie beslist?
De directeur kan u voordragen bij de selectiefunctionaris en voegt reclasseringsadvies en, indien vereist, OM-advies toe (artikel 7 Pm). U kunt ook zelf om deelname verzoeken op grond van artikel 18 lid 1 onder b Pbw.
De selectiefunctionaris beslist en betrekt onder meer het delict, onzekerheid over uw vrijlatingsdatum en de beschikbaarheid van een aanvaardbaar adres bij de beoordeling.
Elektronisch toezicht, bijvoorbeeld met een enkelband, is niet automatisch verplicht. De selectiefunctionaris beslist hierover aan de hand van uw gedrag, bijzondere risico’s en de bescherming van slachtoffers (artikel 7a Pm).
Uitsluitingen en leefregels
Artikel 6 Pm sluit deelname uit bij:
- nog te beginnen tbs met verpleging na de vrijheidsstraf;
- een vertrekplicht na de straf of uitlevering;
- plaatsing in een extra beveiligde inrichting of BBA;
- een opgelegde ISD-maatregel.
Tijdens het PP moet u toezichtaanwijzingen opvolgen, een verandering van verblijfplaats melden en geen strafbare feiten plegen (artikel 9 lid 1 Pm). Bijzondere voorwaarden kunnen bijvoorbeeld drugs- of alcoholgebruik, contact met bepaalde personen of aanwezigheid op bepaalde locaties beperken. Ook elektronisch toezicht is mogelijk.
Overtredingen of het niet volgen van het programma kunnen leiden tot terugplaatsing. Afhankelijk van de ernst kan de directeur waarschuwen, voorwaarden aanpassen of beëindiging adviseren. Bij dringende noodzaak kan hij zelf beëindigen (artikel 9a Pm).
In RSJ 8 november 2023 (23/34683/GB) bleef beëindiging wegens cannabisgebruik in stand. De deelnemer had het gebruik zelf gemeld. De voorwaarden waren duidelijk en ondertekend; ook zijn verleden woog mee.
Andere omstandigheden die fasering beïnvloeden
Openstaande strafzaken kunnen een belemmering vormen als behandeling op korte termijn de einddatum tijdens uw huidige detentie kan veranderen. Het strafrestant staat dan onvoldoende vast (RSJ 25 mei 2022, 22/25105/GB). Bij een voortdurend delict, zoals het onttrekken van een kind aan ouderlijk gezag, kan de beoordeling anders uitvallen. Alleen het ontkennen van een delict is geen reden om fasering te weigeren.
Lijfsdwang is geen vrijheidsstraf in de zin van de Pbw. Detentiefasering is op die insluitingstitel niet mogelijk. Lijfsdwang aansluitend op een gevangenisstraf hoeft fasering echter niet te verhinderen. Vervangende hechtenis wegens een schadevergoedingsmaatregel telt wel als vrijheidsstraf en strafrestant; daarop kan fasering mogelijk zijn.
Klagen over de behandeling van uw traject
Het verzamelen van adviezen en stukken kost tijd. Houd rekening met ongeveer acht weken voorbereiding. Dat is geen officiële afhandelingstermijn. Of voldoende voortvarend wordt gehandeld, hangt af van uw omstandigheden. Het passeren van een streefdatum betekent niet automatisch dat de inrichting tekortschiet.
Over onvoldoende zorgvuldige of voortvarende afhandeling kunt u beklag doen bij de commissie van toezicht. De casemanager handelt hierbij namens de directeur. Tegen de inhoud en totstandkoming van het selectieadvies van de directeur staat daarentegen geen beklag open (RSJ 8 januari 2019, 17/3121/GA).
De casemanager mag een PP-aanvraag niet eenvoudig onbehandeld afwijzen omdat u nog niet aan alle voorwaarden voldoet. U beslist of u uw verzoek wilt voorleggen. Niet behandelen kan een belangrijke tekortkoming van de directeur zijn (RSJ 13 december 2023, 22/30614/GA).
Ook moet de casemanager onduidelijkheden over uw plannen en doelen tijdens en na het PP bij betrokken partijen onderzoeken (RSJ 7 februari 2022, 21/24167/GB).
Wat betekent dit voor u?
Bespreek tijdig met uw casemanager welk traject bij uw straf en doelen past. Vraag naar uw streefdata, ontbrekende stukken en benodigde adviezen. Lever zelf informatie over uw verblijfsadres, werk of dagbesteding aan: ook uw medewerking bepaalt hoe snel voorbereiding mogelijk is.
Zorg dat uw D&R-plan duidelijk maakt waarvoor u vrijheden nodig heeft en hoe deze uw terugkeer ondersteunen. Lees voorwaarden vóór ondertekening en bespreek onduidelijkheden. Ook tijdens verblijf buiten de gevangenis blijft u aan detentieregels en toezicht gebonden.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.