Kennisbank
Contact tussen ouder en kind
Welke mogelijkheden zijn er voor contact met uw kind tijdens detentie, verblijf van een kind in de inrichting en hulp bij het ouderschap?
Als een ouder in detentie komt, betekent dat meestal een scheiding van het kind. Bezoek, post en andere contactmogelijkheden kunnen helpen om de band te behouden. Soms kan een jong kind bij de ouder in de inrichting verblijven, maar daarvoor gelden aparte voorwaarden.
Het belang van het kind en het recht op gezinsleven
Ouder-kindcontact gaat niet alleen over de rechten van de gedetineerde ouder. Ook het kind heeft eigen belangen en rechten:
- Artikel 8 EVRM beschermt het privé-, familie- en gezinsleven. De overheid moet gezinsleven mogelijk maken.
- Artikel 3 IVRK, het Kinderrechtenverdrag, bepaalt dat het belang van het kind voorop moet staan bij beslissingen en maatregelen.
- Artikel 9 IVRK beschermt kinderen tegen scheiding van hun ouders, behalve wanneer die scheiding in hun belang is en via een gerechtelijke procedure plaatsvindt.
Daarnaast benadrukken de artikelen 37 en 92 van de United Nations Minimum Rules of the Treatment of Prisoners het belang van familiecontact en bezoek. Deze internationale regels zijn niet bindend, maar wel gezaghebbend. Volgens deze regels hoort toezicht alleen plaats te vinden als dat noodzakelijk is.
Gevangeniswezen: bezoek en ander contact
Regulier bezoek en begeleiding
Volgens artikel 38, eerste lid, Pbw heeft een gedetineerde recht op minimaal één uur bezoek per week. De Pbw is de Penitentiaire beginselenwet, waarin rechten en plichten tijdens detentie staan.
Voor kinderen gelden begeleidingsregels:
- Een kind jonger dan twaalf jaar moet met een volwassene komen.
- In de Extra Beveiligde Inrichting, de EBI, geldt die verplichting voor kinderen jonger dan zestien jaar.
De directeur kan eenmaal per maand bezoek zonder toezicht toestaan. Dat betekent niet automatisch dat er een afzonderlijk recht op onbegeleid kinderbezoek bestaat.
Ouder-kindbezoek, post en beeldbellen
Bij de kind-check vraagt de casemanager of u voor minderjarige kinderen zorgt. De inrichting kan vervolgens aandacht besteden aan uw gezinssituatie.
Ouder-kindbezoek vindt plaats in een kindvriendelijke ruimte, waar ouders en kinderen samen activiteiten kunnen doen. Daarnaast is er een digitale postservice: kinderen kunnen dagelijks een e-mail naar de inrichting sturen, die vervolgens bij hun ouder wordt bezorgd.
Voor gedetineerde moeders bestaan ook mogelijkheden voor weekendbezoek. Voor alle vrouweninrichtingen is beveiligde videocommunicatie voorzien voor extra of terugkerend moeder-kindcontact. Vraag welke mogelijkheden binnen uw inrichting beschikbaar zijn.
Ouder-kinddagen en vervoer
Exodus verzorgt in verschillende inrichtingen het Ouders, Kinderen en Detentieprogramma (OKD). Vrijwilligers kunnen kinderen naar een kindvriendelijke ouder-kinddag brengen, waar ruimte is voor spelletjes en samenzijn.
In de afspraken tussen Exodus en DJI staat dat iedere inrichting minimaal vier ouder-kinddagen per jaar organiseert, buiten de gewone bezoektijden: op woensdagmiddag of in het weekend. Exodus beveelt een maandelijkse ouder-kinddag aan. Ook zijn afspraken gemaakt over kindvriendelijke veiligheidsmaatregelen, geschikte bezoekersruimten en een medewerker als aanspreekpunt.
In enkele inrichtingen zijn er Herfstkampen voor kinderen van acht tot vijftien jaar. Zij brengen meerdere dagen tijd door met hun gedetineerde ouder. Overnachten doen zij buiten de inrichting, samen met andere kinderen en onder begeleiding van vrijwilligers.
Gevangeniswezen: een kind bij de ouder laten verblijven
Baby’s tot negen maanden
Kinderen wonen in beginsel niet bij hun gedetineerde ouder. In de praktijk kunnen baby’s tot negen maanden bij hun moeder verblijven in een speciale moeder-kindcel. Of de moeder het kind zelf voedt, is daarbij niet bepalend.
Deze mogelijkheid betreft ook vaders, bijvoorbeeld wanneer de vader vóór detentie al de verzorging op zich nam. Dit lijkt zich in de praktijk nog niet te hebben voorgedaan.
De Pbw bevat geen wettelijke maximumleeftijd. Een gesloten inrichting wordt vanaf negen maanden in beginsel niet geschikt geacht, vanwege mogelijke schade aan de lichamelijke en verstandelijke ontwikkeling. Alleen als andere opvang ontbreekt, kan de minister op grond van artikel 12 Pbw inrichtingen of afdelingen aanwijzen voor verblijf van kinderen.
Volgens artikel 12, achtste lid, Pbw betaalt het Rijk de verzorgingskosten voor zover de ouder deze niet zelf kan dragen.
Toestemming en intrekking
De directeur beslist over het verblijf van het kind. Die bevoegdheid staat in artikel 5, vierde lid, en artikel 12, tweede en derde lid, Pbw. De directeur kan vooraf advies vragen aan de Raad voor de Kinderbescherming, op grond van artikel 12, vierde lid.
Een eenmaal verleende toestemming kan worden ingetrokken:
- als dat noodzakelijk is vanwege een belang genoemd in artikel 12, tweede lid;
- als de ouder een gestelde voorwaarde niet nakomt.
Dit volgt uit artikel 12, vijfde lid, Pbw. Voor nader onderzoek kan de directeur de Raad voor de Kinderbescherming inschakelen. Intrekking is verplicht wanneer het verblijf strijdig wordt met een beslissing over het gezag over het kind: artikel 12, zesde lid, Pbw.
Voordat de directeur toestemming weigert of intrekt, moet u uw standpunt kunnen toelichten. Dat recht om te worden gehoord staat in artikel 57, eerste lid, onder a, Pbw.
Moeder Met Kindhuis in Ter Peel
Het Moeder Met Kindhuis bij PI Ter Peel biedt verblijf aan moeders met kinderen tot vier jaar. De moeder moet in aanmerking komen voor een meer open gedeelte van de gevangenis, met periodiek verlof.
Het huis staat op het terrein van de inrichting en heeft huiselijke voorzieningen en een speelruimte. Overdag gaan de kinderen naar een kinderdagverblijf in de omgeving.
Ondersteuning bij het ouderschap
Gezinsbenadering en vadervleugels
De Gezinsbenadering begon in 2018 in PI Leeuwarden en later PI Veenhuizen. Inmiddels behoort deze aanpak tot het vaste aanbod van DJI. Het doel is schade voor kinderen te beperken, vaders te ondersteunen en terugval in criminaliteit te voorkomen. Ook moet worden voorkomen dat kinderen later hetzelfde criminele pad volgen.
Beide inrichtingen hebben een vadervleugel. Daar zijn twaalf cellen gereserveerd voor gemotiveerde vaders, met een aangepast dagprogramma rond het vaderschap. In familiekamers kunnen zij met hun kinderen spelen, huiswerk maken en lichamelijk contact hebben. Het belang van het kind blijft leidend.
Inrichtingen kunnen via een online kennisbank activiteiten en werkwijzen kiezen. Daardoor verschilt het aanbod per inrichting.
Trainingen en begeleiding
Er zijn verschillende vormen van hulp:
- Betere Start: een erkende opvoedtraining voor gedetineerde moeders met kinderen van twee tot en met tien jaar. De training begint tijdens detentie; daarna volgen huisbezoeken. Onderzoek laat verbeterde opvoedvaardigheden en ongeveer 25 procent minder gedragsproblemen bij kinderen zien.
- Mijn kind en ik: een training om de band met het kind te versterken en het ouderschap tijdens detentie en na vrijlating vorm te geven.
- Humanitas Gezin in Balans: ondersteuning door een vrijwilliger, bijvoorbeeld een vader- of moedermaatje. De begeleiding kan tijdens detentie beginnen en na thuiskomst doorgaan, gedurende ongeveer één tot anderhalf jaar. Humanitas biedt ook ‘ik jij wij’-trainingen voor moeders en begeleiding bij ouder-kinddagen.
- Expertisecentrum K I N D: een initiatief van Exodus en Avans Hogeschool voor informatie, advies en training aan kinderen, familie, vrijwilligers en professionals. Samen met Augeo ontwikkelde het centrum informatie over ondersteuning en beschermende factoren voor kinderen.
Children of Prisoners Europe, afgekort COPE, zet zich Europees in voor kinderen van gedetineerde ouders. Het netwerk geeft onder meer voorlichting en scholing aan scholen, rechters, gevangenispersoneel en kinderbeschermingsinstanties.
Wat doet detentie met een kind?
Een kind kan de ouder missen, zich schamen of denken dat de detentie zijn schuld is. Negatieve reacties uit de omgeving kunnen tot uitsluiting leiden. Soms waren er vóór detentie al problemen, zoals armoede, verwaarlozing of mishandeling. Bij zulke problemen kan de afwezigheid van een ouder ook rust of bescherming bieden.
De gevolgen hangen onder meer af van de leeftijd, de onderlinge band en de contactmogelijkheden. Jongere kinderen zijn vaak afhankelijker van hun ouder. Oudere kinderen kunnen de situatie anders beoordelen en soms rust ervaren.
Goed contact kan helpen bij verwerking en het behouden van de ouderrol. Maar vervoer, bezoektijden, bezoekersaantallen en veiligheidsmaatregelen kunnen contact bemoeilijken. Sommige ouders kiezen vanwege schaamte of zorgen over controles liever voor telefoon en post. Wat passend is, hangt steeds af van het kind en de gezinssituatie.
Klagen over een beslissing: lessen uit de rechtspraak
Afwijzing van verblijf moet worden uitgelegd
In KC 2020/009 van 25 februari 2020 wilde een moeder haar baby bij zich houden. De directeur wees op opvang bij oma en stelde dat gezamenlijk verblijf alleen bij uitzondering mogelijk was.
De beklagcommissie vond die uitleg onvoldoende: relevante regels of beleid ontbraken. Ook was niet duidelijk waarom de nog lopende strafzaak verblijf verhinderde. De klacht was gegrond. De directeur moest binnen twee weken beslissen over compensatie. Dit oordeel betekende niet automatisch dat de baby geplaatst moest worden.
Huisregels en bijzondere omstandigheden
In KC 2013/017 van 23 april 2013 werd een regeling geaccepteerd die verblijf beperkte tot zes maanden. Verlenging tot negen maanden was mogelijk als de moeder binnen die periode vrijkwam. Omdat daarvan geen sprake was en een uitzondering ontbrak, werd het verzoek afgewezen.
In KC 2018/010 van 17 augustus 2018 viel de afweging anders uit. Onterecht afgewezen verlofaanvragen hadden een plaatsing met BBI-status, in een beperkt beveiligde inrichting, verhinderd. Mede door een positief advies over een veronderstelde derde aanvraag gaf het belang van de veiligheid en ontwikkeling van het kind de doorslag. De directeur moest binnen veertien dagen opnieuw beslissen, gericht op verlenging tot negen maanden.
Algemene bezoekregels en een persoonlijke beslissing
In KC 2013/118 van 1 februari 2013 en KC 2012/118 van 13 maart 2012 klaagden vaders omdat hun kind van anderhalf niet mocht deelnemen aan ouder-kinddagen voor kinderen van drie tot zestien jaar. Deelname aan de tweemaal per jaar gehouden Vader Kinddag was wel mogelijk.
De klachten waren niet-ontvankelijk: de commissie behandelde ze niet inhoudelijk, omdat ze tegen een algemene regel waren gericht en niet tegen een persoonlijke directeursbeslissing. In de uitspraak uit 2012 adviseerde de commissie ruimere deelnamevoorwaarden of minimaal vier Vader Kinddagen voor uitgesloten ouders.
Verlof voor kraambezoek
In KC 2012/138 van 14 september 2012 bleef een weigering van incidenteel verlof voor kraambezoek in stand. De gedetineerde had niet aangetoond dat het zijn kind was of dat hij een duurzame relatie met de moeder had.
Knelpunten en aanbevelingen van de RSJ
De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, de RSJ, benadrukt dat speciaal ouder-kindcontact meer ruimte biedt voor ouderschap dan gewoon bezoek. Tegelijk signaleert de RSJ grote verschillen tussen inrichtingen en afhankelijkheid van vrijwilligers en betrokken medewerkers.
Kinderen kunnen buiten beeld blijven wanneer een ouder geen juiste informatie of toestemming geeft. Ook zijn digitale contactmogelijkheden beperkt. Bij kortdurend verlof voor het sociale netwerk signaleerde de RSJ wachtlijsten en het ontbreken van een duidelijk beoordelingskader. Dit zijn knelpunten en aanbevelingen, geen afzonderlijke bezoekrechten.
Jeugdinrichtingen en tbs-klinieken
In het advies *Ingesloten vrouwen in beeld* vraagt de RSJ om verplicht landelijk beleid voor moeder-kindrelaties in gevangenissen, justitiële jeugdinrichtingen en tbs-klinieken. De voorstellen omvatten moedervleugels, Herfstkampen of vergelijkbare activiteiten en voldoende begeleiding. Dit zijn aanbevelingen, geen garantie dat zulke voorzieningen overal bestaan.
Wat betekent dit voor u?
- Bespreek uw kinderen met de casemanager. Vertel wie hen verzorgt en welke contactproblemen er zijn.
- Vraag naar het plaatselijke aanbod. Denk aan ouder-kinddagen, post, familiekamers, trainingen en vervoershulp.
- Controleer bezoekvoorwaarden vooraf. Let op leeftijdsgrenzen, begeleiding, tijden en bezoekersaantallen.
- Licht het belang van uw kind concreet toe. Bij een verzoek om verblijf zijn de verzorging, opvangmogelijkheden en ontwikkeling van het kind relevant.
- Maak bij onenigheid onderscheid tussen een algemene regel en uw persoonlijke beslissing. Dat onderscheid kan bepalend zijn voor behandeling van een klacht.
- Gebruik uw recht om gehoord te worden voordat toestemming voor verblijf van uw kind wordt geweigerd of ingetrokken.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.