Dwangbehandeling in detentie: wanneer mag behandeling zonder toestemming?

Een gedetineerde mag een medische behandeling in beginsel weigeren. Dat een arts behandeling wenselijk vindt, betekent niet dat die weigering zonder meer opzij kan worden gezet. Onder bijzondere omstandigheden kan de directeur wel toestemming geven voor behandeling tegen de wil van de betrokkene. Welke voorwaarden gelden, hangt af van de aard van het gevaar en de gekozen wettelijke grondslag.

Geen uitspraak, maar een uitleg van het wettelijke kader

De aangeleverde bron is het dossier *Dwangbehandeling* op Commissiesvantoezicht.nl. Het gaat niet om een uitspraak van een Commissie van Toezicht over een individuele klacht. Er staat daarom geen beslissing in over de rechtmatigheid van een concrete behandeling. Ook bevat de tekst geen feiten van een individuele zaak of motivering van een beklagbeslissing.

Het dossier beschrijft wel het uitgangspunt en de uitzonderingen. Over het weigeren van een behandeling staat er: “moet de wens van de ingeslotene in beginsel gerespecteerd worden” (bron: Commissiesvantoezicht.nl, dossier *Dwangbehandeling*). Voor behandeling zonder toestemming is dus een afzonderlijke wettelijke rechtvaardiging nodig.

Welke vormen van behandeling onder dwang zijn er?

De bron maakt onderscheid tussen een gedwongen geneeskundige handeling, a-dwangbehandeling en b-dwangbehandeling. Voor gedetineerden zijn de voorwaarden opgenomen in de Penitentiaire beginselenwet. Voor ter beschikking gestelden en jeugdigen noemt het dossier afzonderlijke wettelijke regelingen.

Gedwongen geneeskundige handeling

Bij een gedwongen geneeskundige handeling gaat het om het afwenden van ernstig gevaar voor de gezondheid of veiligheid van de betrokkene of anderen. Een arts moet de handeling daarvoor noodzakelijk vinden. De directeur kan de gedetineerde dan op grond van artikel 32 Pbw verplichten de handeling te ondergaan.

Deze grondslag is in de bron niet beperkt tot gevaar dat voortkomt uit een psychische stoornis. Dat onderscheidt deze vorm van de hierna beschreven dwangbehandelingen.

B-dwangbehandeling

B-dwangbehandeling ziet op gevaar binnen de inrichting dat wordt veroorzaakt door een stoornis van de geestvermogens. Voor gedetineerden verwijst het dossier naar artikel 46d, onder b, Pbw. De samenhang tussen de stoornis en het gevaar is hierbij een wezenlijk onderdeel van de wettelijke grondslag.

A-dwangbehandeling

Bij a-dwangbehandeling hoeft geen sprake te zijn van onmiddellijk dreigend gevaar. Deze behandeling kan aan de orde zijn als een stoornis van de geestvermogens gevaar veroorzaakt en behandeling noodzakelijk is om dat gevaar binnen een redelijke termijn te kunnen wegnemen. Voor gedetineerden noemt de bron artikel 46d, onder a, Pbw.

Het ontbreken van acuut gevaar sluit dwangbehandeling dus niet altijd uit. Wel moet de situatie voldoen aan de voorwaarden van de toepasselijke regeling.

Wat zegt de bron over de Commissie van Toezicht?

Het dossier vermeldt dat ook de meldingsprocedure en de rol van de Commissie van Toezicht bij dwangbehandeling worden behandeld. Die onderdelen zijn in de aangeleverde tekst echter niet inhoudelijk uitgewerkt. Op basis van dit fragment kan daarom niet worden vastgesteld welke concrete stappen de commissie bij een melding moet zetten.

Evenmin volgt uit deze bron dat een Commissie van Toezicht een bepaalde behandeling heeft goedgekeurd of afgewezen. Voor een beoordeling van een individuele situatie zijn de beslissing van de directeur en de onderliggende medische onderbouwing van belang.

Wat betekent dit voor gedetineerden en hun familie?

Bij een aangekondigde dwangbehandeling is het belangrijk duidelijkheid te krijgen over de grondslag. De enkele mededeling dat behandeling nodig is, maakt nog niet inzichtelijk waarom behandeling zonder toestemming gerechtvaardigd zou zijn.

Relevante vragen zijn:

• Welke vorm van dwangbehandeling wil de inrichting toepassen?
• Welk gevaar moet daarmee worden afgewend?
• Op welke medische beoordeling berust de beslissing?
• Welke rol speelt een eventuele psychische stoornis bij dat gevaar?
• Hoe motiveert de directeur dat aan de wettelijke voorwaarden is voldaan?

Gedetineerden kunnen de beslissing en de beschikbare stukken met een advocaat bespreken. Familie kan helpen door vragen en zorgen te verzamelen en ondersteuning te bieden bij het zoeken van juridische bijstand. Een advocaat kan vervolgens beoordelen welke mogelijkheden bestaan om tegen de beslissing op te komen.

*Bron: Commissiesvantoezicht.nl, Kennis > Dossiers > Dwangbehandeling. De aangeleverde tekst is een algemeen dossier en geen individuele uitspraak.*

Wordt u of uw naaste geconfronteerd met dwangbehandeling in detentie? Neem dan contact op met Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten, om de beslissing en de mogelijkheden voor rechtsbescherming te bespreken.

Geschreven door Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, Hameleers Antonides Advocaten.